Dadku dan kama laha dabeecadda dhabta ah ee qofka

Sida uu Machiavelli qoray:

“Qof kastaa wuxuu arkaa sida aad u muuqato, laakiin dad yar ayaa fahma waxaad dhab ahaan tahay.”

— Machiavelli, The Prince – Cutubka 18aad

Dadku dan kama laha dabeecadda dhabta ah ee qofka. Waxay eegaan oo keliya muuqaalka dibadda. Dadka badankoodu si qoto dheer uma fikiraan, waxayna rumaystaan waxa ay indhahooda ku arkaan oo keliya. Sidaas darteed, waxa aad u ekaato ayaa ka muhiimsan waxa aad tahay.

Qofka raba inuu xukun helo waa inuusan waqtigiisa ku lumin wanaag ama run. Waa inuu u ekaadaa nin geesi ah oo si kalsooni leh u hadla. Waa inuu noqdaa muraayad dadka tusaysa waxa ay rabaan. Sidaas ayaa lagu helaa awoodda dhabta ah, dadka badankiisana lagu hagi karaa.

Hoggaamiyuhu ma noqon karo mid hal waji leh. Waa inuu yeeshaa dabeecadda Libaaxa si uu cadowga u cabsigeliyo. Isla markaasna, waa inuu yeeshaa dabeecadda Dawacada si uu u garto dabinada loo dhigo. Qof had iyo jeer isku dayaya inuu noqdo mid toosan wuu khasaarayaa, waayo dadka hareeraha jooga badankoodu ma fiicna.

Hoggaamiyuhu waa inuu yeeshaa dulqaad. Ma aha dulqaad ka yimaada tabar-darro, balse waa dulqaad ka yimaada xisaab iyo aragti dheer. Mararka qaar sugiddu waa awood, ficil degdeg ahna waa daciifnimo. Qofka aan garanayn goorta la sugo iyo goorta la dhaqaaqo ma sii joogo.

Hoggaamiyuhu waa inuu yeeshaa is-qabasho. Waa inuu xakameeyaa caradiisa, farxaddiisa, iyo cabsidiisa. Qofka dareenkiisu xukumo ma xukumo dad kale. Dadku waxay ku kalsoonaadaan hoggaamiye u muuqda mid deggan, xitaa marka xaaladdu kacsan tahay.

Hoggaamiyuhu waa inuu fahmaa dadka. Waa inuu kala gartaa cidda lagu shaqeeyo, cidda laga feejignaado, iyo cidda laga aamuso. Qof walba isku si looma maamulo. Fahamka dabeecadaha dadka ayaa ka muhiimsan awoodda lafteeda.

Hoggaamiyuhu waa inuu awoodo go’aan qaadasho adag. Go’aanno qaar waa kuwo xanuun leh, balse lama baaqsana. Qofka ka baqa go’aan qaadashada, go’aanka ayaa ka hor imanaya, awooddiisana wuu luminayaa.

Hoggaamiyuhu waa inuu fahmaa qiimaha sirta. Wax walba lama sheego, wax walbana lama muujiyo. Aamusnaantu mararka qaar waa difaac, mararka qaarna waa hub. Qofka wax walba bannaanka keena wuxuu isu furaa cadowgiisa.

Hoggaamiyuhu waa inuu ogaadaa farqiga u dhexeeya in la jeclaado iyo in laga cabsado. In lagu jeclaado waa wax fiican, laakiin in lagaa cabsado ayaa ka xoog badan. Jacaylku wuu isbeddelaa, dadkuna si fudud ayay kuu dhabar-jebin karaan. Laakiin cabsidu waa mid joogto ah, waxayna ka hortagtaa in lagugu kaco.

Hoggaamiyuhu waa inuu ogaadaa in ballanqaadku uusan mar walba waajib ahayn. Haddii ballantu noqoto mid khatar gelinaysa xukunka, waa in la jebiyaa. Dadkuna si degdeg ah ayay u illoobaan ballan la jebiyay haddii natiijadu noqoto guul.

Hoggaamiyuhu waa inuu fahmaa in naxariistu mararka qaar keento dhibaato. Ad-adayg yar oo waqtigiisa ku habboon ayaa ka badbaadin kara fowdo weyn.

Hoggaamiyuhu waa inuu barto inuu dadka kala doorto. Qaar waa in la adeegsadaa, qaarna waa in laga fogaadaa. Qof kasta oo kuu dhow ma aha mid daacad ah, qof kasta oo kaa hor yimaadaana ma aha cadow.

Hoggaamiyuhu waa inuu ogaadaa in sumcaddu ay tahay wax si tartiib ah loo dhiso, laakiin si fudud u burburta. Hal qalad oo muuqda ayaa burburin kara wixii sanado lagu dhisay. Sidaas darteed, waa in uu mar walba ilaaliyaa muuqaalka awoodda iyo xakamaynta.

Hoggaamiyuhu waa inuu ogaadaa in dadku ay jecel yihiin xasilloonida. Isbeddel degdeg ah wuxuu keenaa shaki. Xitaa marka xaaladdu adag tahay, waa inuu u muuqdaa mid wax gacanta ku haya. Dadku waxay raacaan qof u muuqda mid kalsooni leh.

Hoggaamiyuhu waa inuu fahmaa in cadowgu mararka qaar uusan ahayn mid xoog badan, laakiin uu yahay mid caqli badan. Qofka ku dhoola-caddeeya ayaa mararka qaar ka khatar badan kan si cad kuu diidan. Sidaas darteed, feejignaan joogto ah waa lama huraan.

Hoggaamiyuhu waa inuu ogaadaa in dadka lagu maamulo abaal iyo ciqaab. Abaal la siiyo qof sax ah wuxuu dhisaa daacadnimo. Ciqaab la saaro qof khaldan wuxuu keenaa cabsi. Labaduba waa habab lagu ilaaliyo awoodda.

Hoggaamiyuhu waa inuu fahmaa in waqtigu yahay hub. Go’aanno qaar waa in si degdeg ah loo qaadaa, qaarna waa in dib loo dhigaa. Qofka garanaya goorta la sugo iyo goorta la dhaqaaqo ayaa ka guuleysta kan had iyo jeer degdega.

Hoggaamiyuhu waa inuu ogaadaa in kalinimadu ay la socoto awoodda. Qofka sare jooga mar walba ma helo talo daacad ah. Dad badan ayaa ka baqa inay runta sheegaan. Sidaas darteed, waa inuu barto inuu keligiis go’aan qaato.

Dunidu ma xasuusato kuwa niyad fiican, laakiin waxay xasuusataa kuwa guulaysta. Taariikhdu ma qorto ujeeddooyinka, waxay qortaa natiijooyinka. Qofka awoodda haya ayaa saxan ilaa laga tuuro. Awoodduna waa wax la ilaaliyo maalin kasta, waayo qofka dayaca wuu lumiyaa.

Dhammaan astaamaha iyo xeeladahaan waa munaafaqnimo. Qofka sifooyinkaas leh waa munaafaq, xitaa haddii uu isku qurxiyo magacyo kale. Laakiin xaqiiqadu waxay tahay in dunidu aysan aqbalin qof aan munaafaq ahayn. Qofka si buuxda u ah daacad, ee aan waxba qarin, kuma sii noolaan karo adduunka awoodda iyo xukunka.

Sidaas darteed, qof walba waxaa horyaalla doorasho cad. Inuu doorto adduunyo, xukun, iyo awood, kuwaas oo ku dhisan munaafaqnimo. Ama inuu doorto aakhiro, toosnaan, iyo daacadnimo, kuwaas oo u baahan dulqaad iyo ka tanaasul adduunka. Labadooda lama wada heli karo.

Waxaa intaas dheer, qofka ku nool munaafaqnimo mar walba ma helo deganaan. Wuu guulaystaa, wuu xukumaa, wuuna ka sarreeyaa dadka kale. Laakiin gudaha qalbigiisa wuxuu la nool yahay cabsi. Wuxuu ka baqayaa in wejigiisa dhabta ah la ogaado, wuxuuna ka baqayaa in awooddiisa laga qaado. Sidaas darteed, guusha uu gaaro mar walba qalbigiisa ma dejiso.

Guushu waa waxa dadku arkaan. Farxaddu waa waxa qofku dareemo marka uu kaligiis yahay. Qofka munaafaqa ah guul wuu heli karaa, laakiin farxad dhab ah mar walba ma helo. Qofka daacadda ahna farxad wuu heli karaa, xitaa haddii uusan helin guul adduun.

Diinta iyo damiirka qofka ayaa mar walba xasuusinaya waxa saxda ah. Laakiin qofku mararka qaar si miyir leh ayuu uga leexdaa. Ma aha jahli, laakiin waa doorasho. Wuxuu ogyahay waxa uu samaynayo iyo waxa uu ka tanaasulayo. Halkaas ayay ka muuqataa culayska imtixaanka nolosha.

Bulshaduna waxay qayb ka tahay dhibaatada. Dadku waxay u sacbiyaan muuqaalka, waxayna diidaan runta qallafsan. Qofka runta sheega waa la go’doomiyaa, qofka is qurxiyana waa la dallacsiyaa. Sidaas ayay dunidu u baraysaa dadka waxa ay rabto.

Qofka diida munaafaqnimada, kuna adkaysta daacadnimo, wuxuu noqdaa qof keli ah. Laakiin kelinimadaas mararka qaar waa xorriyad. Waa xorriyadda ah inaadan laba weji xambaarin, iyo inaadan ka baqin in lagu fashilo. Waa xorriyad culus, laakiin waa mid nadiif ah.

Qormadani ma ammaanayso munaafaqnimo, mana cambaaraynayso daacadnimo oo keliya. Waxay sharxaysaa sida ay noloshu u shaqeyso. Qof walba ha is weydiiyo waxa uu doonayo iyo waxa uu diyaar u yahay inuu ka tanaasulo. Jawaabtaas ayaa go’aaminaysa jidka uu qaadayo, adduun ama aakhiro.

— Sharafdin Yusuf